W grudniu 2019 r. weszła w życie Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. ws. ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Zobligowała ona państwa członkowskie do transpozycji przepisów do ich porządków prawnych, a także opracowania i wdrożenia szczegółowych procedur zarówno w instytucjach publicznych, jak i prywatnych do końca 2021 roku. Wśród wielu elementów składających się na całość działań związanych z systemem zgłaszania nieprawidłowości (ang. whistleblowing) ich głównym filarem i kluczowym aspektem wydaje się być funkcja sygnalisty (ang. whistleblower).
Już na początku lat 70-tych XX wieku amerykański polityk, adwokat specjalizujący się w ochronie praw konsumentów i aktywista społeczny – Ralph Nader – spopularyzował termin „sygnalisty”, określając nim osobę nagłaśniającą – według tej osoby – prawdopodobnie nielegalną, nieetyczną i nieuczciwą działalność. Dzięki jego zaangażowaniu w działania mające na celu zwiększanie praw konsumentów oraz uświadamianie społeczeństwa, jak ważna jest transparentność w przestrzeni zawodowej i publicznej sukcesywnie określenie sygnalisty zaczęło transformować z „donosiciela”, na osobę, która w imię własnych, niezwykle wysokich standardów moralnych i etycznych dokonuje zgłoszeń nieprawidłowości, często bez względu na konsekwencje dla samego siebie.
Dziś informowanie o nieprawidłowościach i nadużyciach, choć wciąż jeszcze budzi wątpliwości interpretacyjne, stanowi skuteczne i ważne narzędzie wspomagające proces zarządzania w organizacji. Osobą dokonującą takich zgłoszeń, według ściśle określonych kryteriów, jest sygnalista.
Kim jest sygnalista?
Sygnalista odgrywa kluczową rolę nie tylko w ujawnianiu naruszeń i zaniechań, ale także w ich zapobieganiu oraz w ochronie dobra społecznego. Dokonuje on bowiem zgłoszeń nieprawidłowości powstałych w danym zakładzie pracy, szkodliwych dla interesu publicznego lub podmiotu, działając dla dobra – w szczególności swojego miejsca pracy – ale także dobra ogółu.
Co ważne, zgłoszenia te muszą spełniać ściśle określone kryteria: być oparte na faktach, stanowić działania lub zaniechania niezgodne z prawem i naruszać jego przepisy. Sygnalista musi przy tym działać w dobrej wierze, kierując się obiektywnymi przesłankami, wyrazić wolę zgłoszenia nieprawidłowości i podjąć w tym celu odpowiednie działania. W pierwszej kolejności zgłoszenia dokonuje przełożonym, jeśli zaś ci nie podejmą w związku z tym żadnych działań, poprzez dedykowaną do tego anonimową infolinię, zaś jeśli to nie przyniesie efektu – odpowiednim organom ścigania.
Kto może być sygnalistą?
Zgodnie z Dyrektywą sygnalistą może osoba posiadająca status:
- pracownika danego podmiotu prawnego,
- osoby, która prowadzi działalność na własny rachunek i utrzymująca kontakt z danym podmiotem prawnym,
- udziałowca, akcjonariusza lub członka organu zarządzającego przedsiębiorstwa, w tym członków niewykonawczych danego podmiotu prawnego,
- wolontariusza lub stażysty nieotrzymującego wynagrodzenia, pracującego w danym podmiocie prawnym,
- osoby pracującej pod nadzorem i kierownictwem wykonawców, podwykonawców i dostawców danego podmiotu prawnego,
- kandydata na pracownika lub kontrahenta danego podmiotu prawnego – jeżeli informacje dotyczące naruszenia uzyskał w trakcie procesu rekrutacji lub innych negocjacji poprzedzających zawarcie umowy,
- każdego, kto ma uzasadnione przekonanie, w danych okolicznościach i w świetle posiadanych informacji w momencie ich zgłoszenia, że są one oparte na faktach.
Co ważne: zgodnie z Dyrektywą niedopuszczalne jest zrzeczenie się statusu sygnalisty w drodze umowy, zaś jego przyznanie nie może być uzależnione od tego, czy zgłoszonemu naruszeniu zaradzono, czy nie. Dyrektywa nie powinna także naruszać tajemnicy radcowskiej, adwokackiej ani żadnej innej przewidzianej w polskim prawie tajemnicy zawodowej.
Kto podlega ochronie i w jaki sposób jest chroniony?
Mechanizmy, których celem jest zagwarantowanie ochrony w związku z realizowanymi zgłoszeniami zostały wprowadzone w Dyrektywie w dość szerokim zakresie.
Ochrona obejmuje nie tylko sygnalistę, ale także osoby mogące uzyskać informacje o naruszeniu w kontekście związanym z pracą. Mówimy tu zatem o pracownikach zatrudnionych na podstawie umowy cywilnoprawnej, osobach samozatrudnionych, stażystach, wykonawcach i podwykonawcach, wspólnikach, dostawcach, a także o byłych pracownikach oraz osobach w trakcie rekrutacji.
Ochrona sygnalisty obejmuje kilka aspektów. Przede wszystkim nie ponosi on odpowiedzialności za naruszenie obowiązku poufności, naruszenie tajemnicy (także naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa), naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych, naruszenie z tytułu roszczeń odszkodowawczych czy zniesławienie na podstawie prawa prywatnego, publicznego i prawa pracy. Warto tu podkreślić, że warunkiem zwolnienia z ww. odpowiedzialności jest zaistnienie uzasadnionych podstaw co do konieczności zgłoszenia naruszenia zgodnie z Dyrektywą, czyli działanie w dobrej wierze.
W Dyrektywie określone zostały konkretne działania, które mogą zostać uznane za odwetowe wobec sygnalisty i które jako takie są zakazane. Są to: zwolnienie z pracy, zawieszenie, przymusowy urlop bezpłatny, zmiana miejsca pracy, degradacja, obniżenie wynagrodzenia, zmiana godzin pracy, negatywna ocena wyników pracy, zastosowanie środka dyscyplinarnego, degradacja, nieprzekształcenie umowy na czas określony w umowę na czas nieokreślony w przypadku uzasadnionych oczekiwań pracownika co do oferty stałego zatrudnienia. Dodatkowo sygnalista, który na skutek prześladowań ze strony swojego pracodawcy został zmuszony do zmiany pracy, będzie miał prawo do dochodzenia od niego stosownego odszkodowania z tego tytułu.
Dyrektywa pozostawia tę listę otwartą, co pozwala na szereg działań zapobiegawczych w zależności od indywidualnych okoliczności.
Inną formą ochrony sygnalisty ujętą w Dyrektywie jest wprowadzenie domniemania, że jeśli poniósł on szkodę, to jest ona wynikiem działań odwetowych za dokonanie zgłoszenia. W takim wypadku osoba podejmująca działania wyrządzające szkodę musi udowodnić, że były one przeprowadzone z uzasadnionych powodów. Wszelkie działania mające na celu nękanie sygnalistów w związku z podjętymi przez nich działaniami będą karalne.
To jednak nie wszystko. Regulacje w zakresie zgłaszania nieprawidłowości wprowadziły możliwość ochrony tożsamości sygnalisty a także zapewnienie mu immunitetu. Do zachowania poufności w zakresie danych identyfikujących sygnalistę w szczególności zobowiązany jest pracodawca bez względu na to, czy sygnalista pozostaje z nim w stosunku pracy, jest członkiem rady nadzorczej, wspólnikiem, wolontariuszem, stażystą czy kandydatem do pracy.